Archive for Şubat, 2014


Özgür İrade Üzerine

İnsanın özgür bir şekilde seçim yapabilmesi kendisine biçtiği anlamı belirler. Özgür olmak demek, eylemleri ve(ya) düşünceleri insanın öyle istediği için öyle eyleyip düşünmesi demektir. Genel anlamda bir Tanrı’nın eseri olarak insan özgür kabul edilmek zorundadır. Çünkü herhangi bir akıl yürütme, mantıksal, felsefi, düşünsel süreç ile Özgür veya olmadığımızı anlayamayız. Yani özgür olmadığımız bilgisine aklın yardımı ile ulaşmamız mümkün değildir. Hatta Özgür olmamak veya olmak üzerine düşünemeyiz. Peki şimdi ne yapıyoruz? Şimdi Özgür olduğumuzu farkında olmadan kabul ettikten sonra bu kabulün üzerine düşünüyoruz. Yani düşünsel sürecin sonunda potansiyel farklı sonuçlara ulaşamayacağımız için bu bir diyalektik süreç değil.

Özgür olmadığımızı söylersem ne olur? Bunu ancak özgür olduğumuzu kabul ettikten sonra sanki hiç öyle bir şey yokmuş gibi yaparak yapabilirim. Bunu biraz daha açalım. Diyelim ki Özgür insan diye bir nesne yok. Hiçbir insan kendi kararını kendisi vermiyor. Sadece belli başlı saiklerin etkisi ile hareket ediyor. Yani tüm oluşların(sonuçların) sebebi önceki durumlar denebilir. İnsanın kararları da bir oluş olduğuna göre, bu durumda bu kararların verilmesini sağlayan şeyler sadece ortam, mevsim, yaşanan çağ, ülke gibi tamamen dış etkenler. Yani her insanın kararı, Nedensellik zincirinin bir halkasından ibaret olur. Başka bir ifadeyle insanın her oluşu, Nedensel Domino Taşları’ndan bir taştır. Hiçbir etkisi, artısı veya eksisi yoktur. Sadece kendisinden önce etkilendiği sebeplerin doğal sonucunu vücuda getirir. Yani bu şekilde Karar diye bir hadise olmadığı için, her sonuç tek bir sebebe dayanır. Evrenin başından sonuna kadar bütün olaylar Deterministiktir. Yani Evrenin başından itibaren yeterli bilgiye ulaşılabilirse Evrenin sonuna kadar her şey hesaplanabilir. Bir olayın iki farklı sonucu olamaz, tek bir sonucu olur. Bunu da her bilgi edinilirse, -Misal Tanrı gibi bir varlık her bilgiyi alabilir- bilinebilir.

İnsanı bir anlığına Özgür olmayan bir varlık kabul ediyoruz. Bu durumda sadece insanın kararları değil, Varlık diye bildiğimiz her ne varsa, bunların hepsi belli doğa yasalarına göre hareket ediyor demektir. Eğer Özgür olsaydı yasalara göre hareket etmezdi, çünkü Özgürlük her an her şekilde karar alma potansiyeli taşır. Bütün varlıklar ve insan bu doğa yasaları diye tanımlanan, doğada gördüğümüz belli değişmeyen kuralların dışına çıkamayacağına göre daha henüz kimse oluşmadan 4 milyar sene önce bile ne olup biteceği bellidir. Çünkü işler tıkırında olduğu için, öyle ya da böyle hesaplanabilir. Bu demektir ki, insan düşünemez. Çünkü bir robot gibidir. Sadece kendisine yüklenmiş yazılımın gereklerini yerine getirmiş olur. Kendisi düşündüğü için değil, beyni harekete geçip, bacaklarına sinyal gönderdiği için koşar. Aslında burada bir fikir, akıl, duygu yoktur. Sadece şimdilik beyin dediğimiz organdan çıkan uyarılar kaslara ulaşmakta ve hareket gerçekleşmektedir. İnsana insan, hayvana hayvan demek için veya başka isimler koymak için bir sebep yoktur. Bilgi yoktur. Sadece Tanrı açısından bu işleyişin bilgisi onda bulunabilir. İnsan adını şimdiki düşünsel yolculuğumuz sırasında -dışarıdan- verdiğimiz düşünülürse, aslında insan da yoktur. Sadece bir şeyler dolanıp durmaktadır. Sadece Tanrı’nın bilgisi kendisine göre vardır, o varlıklara isimler verebilir. Bunu insan dediklerimiz bilmez. Hatta insanlar kendi arasında konuşsa bile, yani birbirlerine “biz insanız” deseler bile ve günümüzde olan bütün kültür, sanat, teknoloji olsa bile yine de İnsan’ın bilgisi yoktur. Çünkü o sadece önceden içine ne yazılmışsa onu tekrar etmektedir. Gerçekte düşündüğü filan yoktur. Dışarıdan düşünüyor gibi görünmektedir. Özgür olmadığını varsaydığımız için kendisinin bir inisiyatifi, kararı, seçimi olamaz. Var olduğunu bilmez, bilgisi ve bilebilme yetisi yoktur.

Yani biz düşünmeye başladığımız ilk saniyeden itibaren, zaten düşünebildiğimizi anlamış oluyoruz. Aslında düşünebildiğimizi düşündüğümüzde anladığımıza göre bu Özgür olduğumuzu daha baştan kabul etmemizdendir. Tam tersi durumda düşünmüyor olurduk. Elimiz, kolumuz, ağzımız oynardı; ağzımızdan ses çıkardı, kulağımızdan ses girer bu sese vücut tepki gösterirdi; ancak bunların hiçbirisine Dinleme, Konuşma, Toplantı denemezdi. Descartes’ın ifade ettiği “Cogito, ergo sum(Düşünüyorum, o halde varım).” ifadesi bu açıdan anlamsızdır. Çünkü var olduğumuzu anlamak için düşündüğümüzü kavramış olmak gerekçe gösterilemez. Zaten var olmasak nasıl düşüneceğiz? Düşünüyorum kelimesinin içinde daha bir çıkarım yapmaya kalkmadan -anında- bir “varım” manası mevcuttur. Ayrıca var olup düşünemiyor olma durumumuz Özgür olmasaydık mümkündü. Var olmak düşünmekten önce gelir, o yüzden düşünme ona gerekçe yapılamaz. Var olmak ispatlanamaz, çünkü her ispat ondan daha dolaylı haldedir. En temel gerçek -kendimiz için- var olduğumuzdur. Onun doğrusu şöyle olmalıydı: “Düşünüyorum, o halde Özgür’üm”. Hatta Özgürlük de ispatlanamaz. Çünkü ispat için kullandığımız mantık, akıl yürütme süreçlerine başladığımız andan itibaren cümleye Özgür olduğumuz varsayımıyla başlamış oluyoruz. Yapılabilecek tek şey Özgür olduğumuza İnanmak veya Özgür olmadığımıza inanmaktır. İspatla Özgür olmadığımızın gösterilmeye çalışılması bir saçmalık olur. Yani Özgür olmadığımızı iddia eden bir insan bunu ispatladığı için iddia edemez; sadece buna pür İnanç’ı olabilir. Başka düşünsel bir malzemesinin olması imkansızdır.

Özgür olmanın Tanrı ile bir ilişkisi de vardır. Olabilirdi ki, Tanrı insanları yaratmış ve kararları olmayan otomatlar olarak inşa etmişti. Böyle bir yaratılıştan sonra insanlar da diğer maddeler gibi hareket eder, hatta şimdikinin aynı olaylar gerçekleşirdi. Ancak bu sadece Tanrı açısından bir film seyretme kabilinden bir Anlam’dan öte bir şey ifade etmezdi. Yani İnsan bir özne olmadığı için onun açısından bir anlamı olmazdı. Böyle bir şeyi bir Tanrı niye yapsındı? Bize ne? Ancak İslam özelinde bakacak olursak Allah böyle bir şey yapamaz. Çünkü İnsanlara bir Din göndermiş olan, İnsanı evrenin yaratılış sebebi gören(Bakara, 29), yani İnsan açısından bir Anlam’a atıf yapan bir Tanrı söz konusudur. Ayrıca Cennet ve Cehennem kavramları tamamen Ödül-Ceza sistemi olduğu için bunun bir İstihkak-Liyakat şeklinde İnsanın “kazanmış-kaybetmiş” olmasına bağlı olması gerekir. Yani insanın Özgür bir seçimle Hak ederek buna ulaşması gerekir. İslami perspektiften Tanrı ve diğer kavramların anlam kazanabilmesi için insanın Özgür olması gerekir. Aksi sadece amaçsız/film seyircisi bir Tanrı’ya atfedilebilir.

Reklamlar

Bilgi bilindiği üzere Bilen ile Bilinen arasındaki Bilme eyleminin sonucunda oluşan bir varlıktır. Ancak burada tespit edilmesi gerekli bir husus vardır. Bilginin varlığının şartı Bilen değil, Bilinen’dir. Yani Ben değil, Sen; Süje değil, Obje; Alim değil, Malum’dur. Yani Bilgi/İlim Malum’a tabidir. Bilinen/Malum olmadığı sürece Bilen, bilemez. Neyi bilecek ki? Kim’den çok Ne önemlidir. Aslında sadece ve sadece Ne’nin önemi vardır. Bir Bilen/Kim olmasa bile, bir Bilinen/Ne olduğu sürece Bilgi potansiyel olarak var olmaya hazır ve nazır beklemektedir. Hatta Bilinen değil, Bilinebilecek, Bilinmeye hazır, Bilmeye amade olanın varlığı sadece Bilgi’nin şartıdır. Bilgi’nin şartı Bilen/Özne değildir. Bilen bilmese de, Bilgi orada öylece bekler. Yani Sen’dir şart olan, Ben değildir. Bu kısa sürecin elemanlarını şöyle sıralamak mümkündür:

1. Ben/Özne/Alim
2. Sen/Nesne/Malum
3. Bilgi/İlim

“Sen, Ben tarafından Biliniyor.”

Bu Bilme’nin imkanı bir Sen’in hazırda beklemesi ile başlamıştır. Sadece Bilgi için değil, herhangi bir Fiil için de bunu formülize etmek mümkündür. Fail fiil ve mef’ul bu sürecin yeni elemanları olacaktır. Fail, mef’ule fiil ile yaklaşmaktadır. Bu açıdan bir Fail veya Bilen olarak Tanrı’yı ele aldığımızda onun nasıl bildiğini ortaya koyabiliriz. Tanrı’nın faaliyetini anlamanın hatalı bir yöntemi çokça uygulanan Hipotetik Tanrı’dan Eşya’ya yönelen bir hermenötik düşüncedir. Burada bir Tanrı, daha düşünceden evvel varsayılır. Varsayımsal/Hipotetik Tanrı üzerine spekülasyonlar yapılarak Tanrı’nın yapısı anlamlandırılmaya çalışılır. Tıpkı “Tanrı varsa İyi vardır” şeklinde dogmatik bir üslup ile kısır bir düşünsel süreç başlatılmaktadır. Çünkü İyi’nin varlığı zaten tartışmaya her şeyden daha kapalı bir konudur. En temel kavramı, ondan türetilen kavramlarla açıklamak; en güçlü kabul edilmiş gerçekleri, daha dolaylı yöntemlerle izah etmeye çalışmak kanaatimce fasit dairede gezinmektir. Yani Aranan Tanrı’dan Eşya/Evren’e doğru olan bir spekülasyon yanlış bir yöntemdir. Doğrusu, Evren’den Tanrı’ya giden hermenötik süreçtir. Zira evren elimizde doğrudan sahip olduğumuz bir nesnedir ve onu kullanarak Aranan/Varsayımsal/Hipotetik Tanrı yerine Bulunan Tanrı’ya gitmek doğru metottur. Demek oluyor ki, fenomenolojik açıdan Tanrı’yı anlamak için doğru yöntem izlenmelidir.

Tanrı İslamî açıdan her şeyi bilen, her şeyi görebilen, her şeyi duyan bir varlıktır. Burada da bir Bilen olarak Tanrı’nın Bilinen’e duyduğu ihtiyacı dile getirmeliyiz. Şey kavramı mef’ul/Bilinen/Obje’dir. Şey kelimesi Arapça’da “Mevcut olan, Allah veya sonradan var olanlar için kullanılabilen var olma”(1) anlamına gelir. Her kavramı ile birlikte bütün mevcut olan şeyler anlamına gelir. Tanrı/Bilen kişi bilmeden evvel, bilmesi gerekli olanın, yani cümle içinde “bilinmesi beklenen, bilinmesinden bahsedilen, bilmenin konusu yapılan, adı geçen” Nesne/Şey/Bilinen’in var olması gerekir. Zira belirtildiği üzere Bilgi’nin ana şartı, Bilen değil, Bilinen’dir. Bir fiilin varlığı, Fail’e değil, birincil olarak mef’ûl’e bağlıdır. Daha somut hale getirmek için birer örnek verelim.

Tanrı her şeyi bilir. Peki “kendisinin olmadığı” bilgisini de bilebilir mi? Bilemez mi? O halde her şeyi bilmiyor mu? Bilir mi? O halde o aslında yok mu? İkisi de değil. Çünkü Bu “bilme” fiilinin gerçekleşmesinin değil, bu “bilme”nin söz konusu edilmesinin şartı Bilinen’in varlığı yani Şey olmasıdır. “Tanrı’nın olmadığı bilgisi”ni bir Nesne/Bilinen yaptığımız andan itibaren Tanrı’yı Özne konumuna sokmak mümkün değildir. Çünkü Tanrı’yı zaten Yok kabul etmiş oluruz. Dolayısıyla Tanrı’nın “olmama” durumunu bilmesinden bahsedemeyiz. Bu cümleye başlamamızın dil açısından hatalı olması sebebiyle, “Dil Hilesi” yaparak “O halde Tanrı yoktur veya O halde Tanrı her şeyi bilmiyor” gibi sonuçlara ulaşmak mümkün değildir. Aynı şekilde bu Dil Hilesi Tanrı’nın yapısını İslamî Fenomenoloji açısından araştıran herhangi bir düşünsel süreçte de tekrarlanabilir.

Misalen Tanrı bir Fil’i bir insanın kulağına sokabilir mi? Sokamaz ise Tanrı’nın gücü buna yetmedi mi? Bu soruya ilk cevap sokamaz olmalıdır. Ancak Nesne/mef’ul “Fil’i kulağa sokmak” olduğu için cevabın öncesinde “fiilin şartı” olan mef’ulun varlığı araştırılmalıdır. Yani bu fiilin Tanrı’nın istidadı açısından değerlendirilmeden evvel tamamen Nesnel açıdan değerlendirilmesi gerekir. Tanrı’dan bağımsız olarak bir nesnenin aslında var olmaması, bir Özne olarak Tanrı’yı fiili gerçekleştirememesine sebep olur. Bu Tanrı’nın özellikleri ile ilişkili değildir. Çünkü Dil açısından bir Nesne yok ise, Özne o fiili zaten gerçekleştiremez. Örneğimize gelecek olursak, elimizde bir insan kulağı ve bir Fil var. Tanrı 10 tonluk Fil’i nasıl 5 cm’lik kulağa sokabilir ki? Eğer Fil’i küçültür ve kulağa sığacak kadar minik bir canlıya çevirirse sığar mı? Eğer Fil’i 4 cm yaparsa ona artık Fil diyemeyiz. Çünkü Fil kavramımız 4 m boyunda 5-10 tonluk, memeli, hortumu olan bir hayvandır. Şayet Tanrı bu sefer de kulağı 5 m kadar büyütürse o zaman da bildiğimiz 5 cm’lik, kıkırdaklardan oluşan bu organa artık başka bir isim bulmak zorunda kalırız. Zaten Fil kulağa sığmadığı için, Fil’i kulağa sokmak diye bir fiil yoktur. Bu eylemi uygulanması gereken bir Nesne haline getirip, Tanrı’yı da aynı cümleye Özne yapmak bir Dil Hilesi’dir. Bu fiilin gerçekleşmemesi Nesne’nin Şey olmaması, Özne-Nesne arasındaki bağın kurulamamasından kaynaklanan bir sorundur. Bu sorunun Tanrı’nın kabiliyetsizliği şeklinde yorumlanması mantıksal açıdan mümkün değildir.

Tanrı her şeyi bildiğine göre Gelecek’te neler olacağını da biliyor mu? Yani bir insanın kiminle evleneceğini, ne zaman öleceğini, her saniyesinde kaç nefes alacağını ve neyi ne zaman yapıp neye kızacağını bilir mi? Önceki örnekler vurgulamalıydı ki, “cümleyi kurup Tanrı yapar/bilir mi?” diye sorulan sorulara ezbere “tabi ki, hay hay, ne demek, olur mu öyle şey” gibi onaylayıcı cevaplar vermek ile Tanrı’nın kapasitesini sınırlamamış olmak gibi algılanmamalıdır. Yani bu tür soruların aslında Gerçek Soru olup olmadığı araştırılmalıdır. Neticede “her şeyi” bilen bir Tanrı’ya neyin bilinip bilinmediği sorulduğunda “ezbere tabi ki” şeklinde cevap verilirse çelişkiler çıkar. Yani “Tanrı kendisinin olmadığını” da bilmediğine göre, bu tarz sorulara aranan cevapların tutarlı olmasının şartı Soru’yu incelemektir.

“Tanrı geleceği biliyor.” tümcesinin ilk varsayımı “Gelecek” nesnesinin var olmasıdır. Yani Özne olarak Tanrı, Nesne olarak Gelecek vardırlar. “Tanrı geleceği bilemiyor.” cümlesinin de varsayımına göre Özne olarak Tanrı vardır, Nesne olarak Gelecek vardır ve Tanrı bu Bilme işlemini gerçekleştirememektedir. Yani Tanrı buna takat getiremeyen, gücü yetmeyen bir Tanrı haline gelmektedir. Gelecek şayet varsa ve Şey ise, Tanrı’nın bunu bilip bilmediği üzerine konuşulabilir. Yani bunun söz konusu edilmesindeki ilk adım, Geleceğin hal-i hazırda var olmuş olmasıdır. Geleceğin var olmasını kabul ettikten sonra Tanrı’nın bunu bilmeye güç yetirip yetiremeyeceği İslamî Fenomenoloji açısından tartışılamaz. Çünkü İslam’ın kanununa göre “Allah her şeyi bilir”. Madem Gelecek bir Şey’dir, o halde Allah’ın onu bilmemesi mümkün olamaz. Ancak Gelecek diye bir Şey yoksa, o zaman Bilme konusu açılamaz. Tanrı bu konuda Özne yapılamaz ve bu bir Takat/Kudret/İstidad konusu olmaktan çıkar. Dil konusu haline gelir.

Geleceğin bir Nesne yapılabilmesi onun şu an, bir yerlerde, keşfedilmeyi bekleyen bir durumda olduğunun varsayılmasına dayanır. Aslında bu yapısal açıdan, Dil açısından mümkün değildir. Çünkü Gelecek, gelecektir. Gelmemiştir. Gelseydi, gelmiş olurdu. Gelecek, gelmiş olamayacağından dolayı asla gelmeyecektir. Türkçe’nin ironik yapısına rağmen, Gelecek, hiçbir zaman Gelmeyecek olandır. Gelirse o artık gelecek olmaktan çıkar. Yani Gelecek diye adlandırabileceğimiz ve dokunabileceğimiz bir Nesne aslında yoktur. Ancak sadece Gelecekteki olaylar şimdinin sonuçları olarak kabul edilirse “hesaplanabilen” durumlar haline gelirler. Böylelikle Bilme’nin nesnesi olmasa bile Sonsuz bir akıl için Hesaplanabilen nesne durumunda olur. Demek oluyor ki, her hesaplanabilen ve gelecekte gerçekleşebilen hadiseler bilinebilir. Ancak Özgür olan karar, hesaplanamaz. Çünkü Özgürlük, hesaplanamazlıkla aynı anlama gelir. İslamî açıdan her insanın Cennet ve Cehennem ile sonuçlanacağı düşünüldüğünde İnsan’ın Özgür olduğu varsayılmaktadır. Bu açıdan insanın iradesinin değiştirebildiği Gelecek durumları önceden tahmin edilmesi, hesaplanması, bilinmesi mümkün olmayan olaylardır. Yani mekanik olarak hareket eden nesneler ile İnsanın özgür iradesi ile değiştirdikleri toplandığında bir kısmı belirsiz bir Gelecek ortaya çıkmaktadır. Bu insan kararları, anlık oluştuğu için İnsan’ın kararlarının Geleceği yoktur. Eğer kararından önce bir zamanda, misalen dünya oluşmadan önce Tanrı tarafından biliniyor denirse, bu Karar/Nesne olarak mevcut yani Şey kabul edilmiş olunur. Bu bir Şey olduğu sürece insan daha doğmadan evvel kararları mevcut demektir. Bu ise Özgür olmadığının en açık kanıtı olurdu. Ancak böyle bir Bilgi mevcut olmadığı ve insanın özgür olduğu düşünüldüğünde Tanrı’nın bunu “bilmesi/bilmemesi” durumlarının söz konusu edilemeyeceği anlaşılır. Bu Tanrı’nın bilemediği gibi bir sonuç değildir, daha önceden izah edildiği gibi, Nesne’nin olmamasından kaynaklanan Fiilsizlik durumudur. Geleceğin kendisi bir yerlerde var değildir. Belirlenen mekanik/Özgürlerden bağımsız kısımları hariç tutulursa Bilgi’si de yoktur. Geçmişin ise kendisi mevcut olmamakla beraber artık belirlenmiş ve Bilgi’si vardır. Kendisi var olan tek şey Şimdi’dir.

Özgür varlığın yapısını tespit etmek bu konunun önemli bir kısmıdır. Özgür olan bir varlığın kendi kararları vardır ve karar anında Bilgi üretir. Daha önce olmayan bir karar o anda yaratılmış olur. Hesaplanamaz, öngörülemez ancak bütün potansiyel farklı kararları bilinebilir. Öte yandan hangi durumu seçeceği bilinemez. Tanrı da kararlar verir ve o da Özgür varlıktır. Peki Tanrı karar değiştirebilir mi? Bazı yazarlar Tanrı’nın görüş değiştirmesinin Tanrı tanımına aykırı bulunması sebebiyle mümkün olmaması gerektiğini söyleyerek eleştirilerde bulunmuşlardır(2). Nitekim dikkat çekilen ayetlerde(3) Allah önceden var olan düşüncesini değiştirmekte ve yeni bir fikir ortaya atmaktadır. Önce savaşta müslümanların kapasitelerine göre belli bir yük yüklemekte ve sonra bu yükün fazla geldiğini “öğrenmektedir”. Peki bu Tanrı tanımına aykırı mıdır? Daha evvel de belirtildiği gibi önce Tanrı tanımı yapıp, daha sonra onu araştıran yanlış yöntem ile Aranan Tanrı’dan çok, araştırma sonunda Bulunan Tanrı kavramı doğru yöntemdir. Tanrı fikir değiştiriyorsa, önceki fikri sonraki fikrinden daha kötüdür. Peki Tanrı’nın fikri olabileceğinin en iyisi olmaktan çıkmakta mıdır? Bu algı bütün fikirlerin her an mevcut olduğu bir varsayıma dayanır. Yani Tanrı fikirleri bir çekmeceden alır gibi, kötü ve iyi fikirler arasından seçmiş ise, sonra bu kötü fikri beğenmeyip daha iyisi için bunu başkasıyla değiştirmiş ise bu Tanrı, olabileceğinin en iyisini yapamayan bir Tanrı’dır. O halde Tanrı’nın sonsuzluğu sıfatı zedelenir. Ancak bu varsayımın hatalı bir yanı vardır. Çünkü Özgür bir varlığın fikirleri sürekli olarak ürettiği, yoktan yarattığı ve henüz olmayanı var yaptığını göz ardı etmektedir. Yani Tanrı’nın çekmecesinde tüm fikirler yoktur. Fikirler süreç içerisinde yaratılır. Daha iyi fikirler de sürecin bir parçası olarak önceden yok iken, var hale gelir. Bu şekilde Tanrı en iyi fikri her zaman “olabileceğinin en iyisi” olarak seçmekte, ancak Özgür varlıkların sebebiyle değişen Fikir Çekmecesi “en iyi” kavramını değiştirmektedir. Böylelikle Tanrı bir fikrini yeni meydana gelen ve o zamana kadar hiç mevcut olmayan bir fikir ile değiştirebilir. İlk varsayımda tüm fikirler aynı zamanda olsaydı, Tanrı’nın seçimi “en iyi” olamayabilirdi, ancak bu durumda Tanrı her zaman en iyi fikri seçmektedir. Tanrı’nın bilgisi de mümkün olan Sonsuz ve En İyi bilgi olmaktadır. Çünkü Mümkün’ün Ötesinde “Sonsuz” veya Mümkünün Üstü İyi diye bir durum İmkansız ve Absürddür. Mantıklı olarak en iyi bilgiye sahiptir. Pek çok insan mantık kurallarını umursamadan her kurulan cümleyi Tanrı’ya yakıştırdığında çelişkili yargılara ulaşabilir. Bu açıdan cümlenin yapısı ve Tanrı’nın yapısına dikkat edilmesi gerekir.

Dipnotlar:

1. Arapça Kuran sözlüğü olan şu kitaba bakılabilir(Şey maddesi): er-Ragıp el-Isfahâni, El-Müfredat fi Ğaribil Kur’an, Lübnan/Beyrut, syf. 251.

2. Turan Dursun, Tabu Can Çekişiyor, Tanrı ve Kuran(Din Bu-1), Kaynak Yayınları, syf. 177.

3. Karar değiştirmesi: Enfal suresi, 65-66. Bilmesi, öğrenmesi ifadeleri: Ali imran, 140; Maide, 94; Muhammed, 31; Hadid, 25.