Tag Archive: Hristiyanlık


Bir eseri bir dilden başka bir dile tercüme etmek, aslında bir kültürü başka bir kültür üzerine yansıtmak demektir. Bu da önceki görünüş, duyuş ve düşünüşün tıpkısı olmaz. Bir dildeki eserin aynısını nasıl başka bir dilde görmek mümkün değilse, bir dine yapılan eleştiriler de başka bir dine aynen aktarılamaz. İşte tam burada Hristiyan dini eleştirmenlerinden kopya edilen İslam eleştirilerinin sorunu tebellür eder.

İslam eleştirmenlerinin hocalarından Turan Dursun külliyatının önemli bir bölümü İslam ile cinsellik ilişkisi üzerinedir. Kendisinin Din ve Cinsellik diye müstakil bir kitabı, Muhammed’in Cinsel Hayatı diye kitaplarında anlatmaktan kendini alamadığı alt başlıkları vardır. Halefleri de kendisini izlemiş, sürekli İslam’a cinsellikle ilgili eleştiriler yapılmıştır. Bu meselenin üzerinde durulmasının esas sebebi, birçok eleştirinin aslında Hristiyan coğrafyasındaki din eleştirilerinin taklidi olmasıdır. Örnekler vermek mevzuyu uzatacağı için girmiyorum. Tek bir konu üzerinde durmaya çalışacağım. Cinselliğe aşırı tepki göstermek, cinsellikle ilgili konuların konuşulmasının çok ayıp olması Hristiyan coğrafyasından gelen bir kültürdür. Çünkü Hristiyan felsefesinin en büyük ve ilk günahı cinselliktir. Hristiyanlar ilk insanların cinsellik günahını işledikleri için bu dünyaya düştüklerine inanır. Yasak elmayı yeme sembolizminin anlamı cinselliktir ve bütün belalar cinselliğin sonucu başlamıştır ve yine bu günahın sorumlusu ilk kadın, yani Havva’dır. Kadınların dinde itilip kakılmasının sebebi de budur. İşte bu Hristiyan eleştirmenleri olan Batılı ateistlerin ana temalarıdır, bunu aynen İslam eleştirmenleri İslam’a uyarlamaya çalışıyorlar. Fakat İslam’ın hikayesi ile Hristiyan felsefesi arasında çok radikal farklar vardır. İslam’da ilk günah yoktur. İslam’da ve Yahudilikte Cennet’ten düşme olayı yoktur. İslam’da her şeyin suçlusu kadın değildir. İslam’da her şeyin başlamasının sebebi, bir elma yemek değildir. Basitçe Adem ve Havva elma yemiş ve bulundukları “dünyada olan” bir bahçe(cennet)den kovulmuşlardır o kadar. Dünyada olmaları elmadan öncedir, Hristiyanlıkta ise Elma yani cinsellik, dünyadan öncedir. Bu yüzden Hristiyanlıkta cinselliğe karşı büyük bir direnç ve tutuculuk vardır. Din görevlilerinin cinsel yaşamları yoktur. Cinsellik Tanrı ile aynı yerde bulunamaz. Bu Tanrı’ya yakıştırılamaz. Bu sadece bir söz değildir, bu bütün kültürün iliklerine işlemiş bir Tanrı imajıdır. Bu imaj Hristiyanlarla birlikte Hristiyan eleştirmeni Batılı ateistlerce de paylaşılır. Onlar da Tanrı ile cinselliği aynı cümlede gördüklerinde şoke olurlar.

İslam’da ve İslam coğrafyasında ise cinsellik doğaldır. Kuran’da rahatlıkla cinsellikten bahsedilir. Cennet’te bu bir ödül olarak vaat edilir. Çünkü herhangi bir cinsellik fobisi veya kadın alerjisi yoktur. Batılı ateistlerden beslenen Türk ateistler de Hristiyan Tanrı imajını edindikleri için, İslam kültüründeki Tanrı’yı cinsellikle bağdaştıramazlar. Bu yüzden bunu bir eleştiri konusu yaparlar. Tanrı’nın cinsellikle ilgili cümle kurması onları şoke eder. Bizi etmez. Çünkü yeme ve içme, barınmadan sonra cinsellik üçüncü temel ihtiyaçtır. Kuran’da da cennet resmi yiyecekler, evler, giyecekler ve cinsellik ile tamamlanır. Psikolog Abraham Maslow(1943)’un gayet yerinde tespitine göre insanın İhtiyaçlar Hiyerarşisi vardır ve piramidin en temelinde yeme, içme ve cinsellik bulunur. Sebebi bunların olmazsa olmaz olmasıdır.

Türk ateistlerin temel sorunlarından birisi Hristiyani ateistlerin bakış açıları ile İslam’ı eleştirmeye çalışmaları. Hristiyan eleştirmenleri hala Hristiyan muhayyilesi ile düşünüyor, Türk ateist geleneği de Hristiyan ateistleri olduğu gibi alıyor ve ortaya manasız bir eleştiri külliyesi çıkıyor.

Reklamlar

Özgür İnsanın Tanrısı

Felsefe literatüründe Özgür İrade üzerine çok fazla tartışma yapılmıştır. Ancak çok fazla tartışmanın kaydedilmiş olması, bunun yüzyıllar alması insanları yanıltmamalıdır. Sanılmamalıdır ki, çok çetrefil sorunsallar varmış ki, koskoca filozoflar bu problemlerin çözümü üzerinde mutabık olamamışlar. Hayır. Baştan sona kadar, açık bir şekilde sade bir tezi savunanlar ile çeşitli sebeplerle ona anlamsızca karşı gelenler arasında olmuştur bu çatışma. Ben öyle görüyorum, öyle de olmasın. Fark da etmez. Çünkü bu sözlerimin meselenin çok basit ve sade olduğuna dair öne sürülmüş bir iddia kabul edilmesine de ses çıkarmam.

Daha evvelki Özgür İrade üzerine yazdıklarıma atıfta bulunacak olursam, İnsan’ın özgür olduğunu iddia etmiştim. İnsan özgürdür ve öyle özgürdür ki, özgürlüğün hapishanesinden çıkma ihtimali yoktur. İnsanın özgürlüğünü tartışmak için masaya koyamayız. Masa da özgürlüğün malıdır. Özgürlüğü bu şekilde teorik bir çıkmazlık olarak ele almak ve incelemek ve sonra böyle olduğunu göstermek mümkün. Bunu denemiştim. Ancak özgür müyüz, değil miyiz gibi sorulara cevaplar vererek meseleyi başka bir zeminde tartışmak da imkan dahilindeydi. İslami Fenomenoloji yazımda bir Tanrı tasarımı ile Özgür İrade’nin nasıl bir arada düşünüleceğinin küçük bir fotoğrafını çekmeye çalıştım. Çünkü, bu tarihi tartışmanın kuşku götürmez şekilde en mühim sebebi üretilmiş/yapay ve zorunlu olmayan varsayımlara dayanan bir Tanrı suretidir. Tanrı kavramını kusurlu bir şekilde oluşturmuş bir kültür, bu problemi çözemez. Zira bu problemi oluşturan da aslında kendisidir. Velhasıl-ı kelam, ana meselemiz Tanrı’yı -doğru anlamak da demeyeceğim, en azından- yanlış anlamamakta.

Bir görüş şudur: “Tanrı zamandan münezzehtir.” Bu tezin Kuran açısından hatalı olduğunu Fikir Değiştiren Tanrı adlı yazımda tartıştım. Hristiyan felsefeciler de kendi metinlerince Tanrı’nın zamandan münezzeh(timeless) olmasını erken devir kilise babalarının antik Yunan felsefesine aşırı güvenmelerinin bir sonucu olarak görmekte, ve aksine Tanrı’nın zamanda Sürekli(everlasting) olduğunu düşünmekteler(bkz. Nicholas Wolterstorff). Demek oluyor ki, Tanrı hakkında tamamen kuşkusuz kabul edilmiş önermeler, tamamen aslı olmayan ve iyice düşünülmemiş birtakım önkabullere dayanmakta.

Bu eski filozoflarımız yine çok yaygın olan “Tanrı kadir-i mutlaktır; Tanrı alim-i mutlaktır” gibi nereden çıktığı meçhul aforizmaları şüphe etmeden kullanmışlar. Oysa ki, bu cümleler çok önemli detaylar ve mahzurlar içermektedir. Bahsettiğim yazımda yine bu konuya giriş ile birlikte özellikle İslam açısından asılsız olduğunu göstermiştim. Mutlak kelimesi kendi başına çok fazla soruna yol açan bir kelimedir, buna dair Saldalyenin Felsefesi adlı yazımda da bir örnek tartışma yazmış idim. Çok kısaca belirtmem gerekirse, Tanrı’nın bilgisi sabit bir mutlaklık yapısında değildir. Tanrı mevcut olan her şeyi bilmektedir, ve her özgür insan her saniye yeni bilgiler/kararlar/seçimler üretmektedir. Bu vesileyle toplam yekün bilgisi sürekli olarak artmaktadır. Tanrı’nın bilgisi de sürekli olarak hacmen genişlemektedir. Yine Tanrı her şeyi bilmektedir, ancak insanların gelecekteki seçimleri henüz o bilgiye dahil olmadığından onları bilmesi gibi bir durum söz konusu olamaz.

Burada Tanrı’nın ne olduğunu öğretmek gibi küstah bir gaye yoktur. Burada hiç değilse, Tanrı’nın ne olmadığını söylemiş bulunuyoruz. Bu bir şey midir peki? Bu şöyle bir şeydir: Tanrı’nın ne olmadığını söylemiş ve ne olabileceğine dair alternatif birçok aday fikri açığa çıkarmış oluyoruz. Tanrı’nın mahiyeti konusu çok karmaşık olabilir. Ancak Tanrı’nın mevcudiyeti konusu çok sadedir. İkisini birbirine karıştırmamak gerekir ki, şimdi bu konumuz değil.

Özgürlüğü anlamadıktan sonra bir dini metni baştan sona yanlış yorumlamak, bir çuval inciri berbat etmek mümkün. Birçok çelişki ve anlamsızlık birbirini izler. Hristiyan geleneğinin de etkisiyle insanlığın başlangıcı şöyle bilinir: Adem ve Havva gökte bir cennette mutlu bir hayat yaşamaktadır. Bir ağaçtan yemek dışında her şey serbesttir, yiyip günaha girerler ve dünyaya düşerler. İnsanlık da Havva’yı kandıran Şeytan/Yılan’dan dolayı başlamış olur. Bu hikaye Yahudilikten dinlersek gökte değil, dünyada bir bahçede başlar. İslam’da da Adem ve Havva gökte değildir. Yerde bir bahçededir. O bahçeden kovulurlar. Buradaki algı değişikliğine kesinlikle dikkat buyurulması gerekiyor. Hristiyan aklı olaya şöyle bakar: Göklerde Adem ve Havva kusursuz bir hayat yaşıyorlardı. Bu hayat sınırsızdı ve ölümsüzlerdi. Şeytan geldi, onları ölümlü olacakları bu gezegene mahkum etti. Biz bu hatadan dolayı varız. Yani Şeytan olmasa, biz de olmayacaktık. Şeytan neden vardır? Şeytanı da Allah yaratmış, onu kötü olsun ve Adem’i yoldan çıkarsın ve sonra insanlık başlasın diye yaratmış. Yani Hristiyan aklıyla baktığımızda olayın özü tamamen Tanrı’nın kurgusuna dayanmaktadır. Şimdi meseleye farklı bir yerden bakalım.

İslam’a göre Adem ve Havva gökte değildir. Yine herkes gibi dünyada bir bahçededir. Cennet de Arapça’da bağ-bahçe anlamına gelir zaten. Bu cennet yani bahçe, hiç de sonsuz ve sınırsız değildir. Adem ve Havva yine ölümlüdür. İnsanlığın başlaması için özel bir Şeytan siparişine gerek yok. Yine insanlık Adem ve Havva’nın çocuk yapmasına bağlı olarak genişleyecektir. Şeytan niye vardır? Allah Şeytan’ı neden yaratmıştır? Senaryo gereği görevini yapmak için mi? Böyle bir görevi yok. Çünkü Şeytan’ı Allah yaratmamıştır. Allah’ın yarattığı kişi İblis’tir. İblis bir cindir. Cinler de insanlar gibi özgür olan, iyi veya kötü olabilen yani seçebilen varlıklardır. Şeytan olmak İblis’in kendi seçimidir. Çünkü Allah’ın yolundan ayıran herkese Şeytan denir. İnsanlardan da Şeytan olabilir, cinlerden de. Yani bir sıfattır. Yani Allah İblis’i yaratmış, İblis de Şeytan’ı yaratmıştır. Kısacası ilk şeytan olmayı seçmiştir ve bu seçim bütünüyle özgür iradesine dayanmaktadır. Ortada ne bir senaryo, ne bir görev bildirimi vardır. İblis, Adem’in üstünlüğünü hazmedememiş ve kendi nefsini Allah’a tercih edecek kadar ileri gitmiş ve sonunda işi inada bindirip geri dönüşü olmayan bir yola girmiş. Adem’i de saptırınca bir bahçeden toplu halde kovulmuşlar. Olayın göklerden düşme, sonsuzluktan sonluluğa gelme gibi uzun boylu büyütülecek bir tarafı yok. Tamamen var olan mekandan çıkmak ve başka yere sürgün edilmek ve yine aynı şartlarda devam etmek durumudur. Hiç şeytan olmasaydı bu Din olur muydu gibi düşünceler işte ilk izah ettiğim Hristiyan bakış açısının bir eseridir. Çünkü hiç şeytan olmasaydı, insanlık yine kendi nasibinin peşinden koşmaya devam edecekti. Herkes iyi olsaydı, herkes mükafat alacaktı. Ama olmadılar, almadılar veya almayacaklar. Bu “İslami Fenomenoloji” çerçevesinde baktığımızda böyledir.

Bu mütalaada farklı olan nedir? Şunu vurgulamam gerekiyor ki, İslam’ın içinden yaptığım bu çıkarsamalar, İslam’ı düalistik Tanrı inançlarından ayırmaktadır. Yani İyi ile Kötü’nün mücadelesi olarak insanlık tarihi veya Göktanrı ile Yertanrı arasındaki ikilik, son kertede ise Tanrı ile Şeytan arasındaki iddialaşma felsefesi bu yaptığım yoruma dayanarak söyleyebilirim ki, Hristiyanların felsefelerinde kalmıştır. Çünkü böyle bir ayrım İslam’da yukarıdaki çıkarımlara bakılacak olursa: yok. Bu tarz Tanrı’yı algılama biçimlerini yani tasavvurları düzeltmek diyemeyeceğim, en azından yanlış olanlarına işaret etmek istedim.

Görsel

Felsefe ve dinin ilişkisi üzerine birbirine zıt fikir kamplarında bulunan düşünür ve filozoflar farklı beyanlar vermektedir. Fikrimizce bu meselenin sebeplerinin şeffaflaşması ve felsefesinin yapılması, sorunun mekanının tespiti, tarihte ve dilin kavramsal kullanımında yatmaktadır. Mühim olan insanların “felsefe” ve “din” kelimelerinden ne anladığı ve bu kavramları hangi alt kavramlarla kategorize ettiğidir.

İnsanların birçoğu farklı diller konuşur. Buna rağmen günümüzde ve geçmişte “tercüme” yapmak suretiyle insanlar arasında bir iletişim, etkileşim ve istişare olabilmiştir. Bu her dilin beyinde ortak bir yönü gösteren tekilliğe indirgendiğini düşündürür. Farklı isimler alsa da zihnimizde kavramlar somut, müşahhas halde iken aynı noktada buluşmaktayız. Bu itibarla kelimelerin şekli ve şemalinden öte, insanların anlamlandırma usulüne odaklanmak bize husule gelen anlaşmazlığın sebebini gösterecektir. İnsanlar neden birbirinden farklı düşünmekte ve değişik fikirleri savunmaktadır? Neden anlaşamayabilmektedir, bunun cevaplarını iletişim problemlerinde aramak fikrimizce pek münasiptir.

Felsefe kelimesi Eski Yunanca’daki “philosophia” kelimesinin Arapçalaştırılmış şeklidir. Bu birleşik kelime, “philo” yani “sevgi” ve “sophos” yani “hikmet, ustalık” anlamlarına gelen iki kelimeden müteşekkildir. İlkçağ filozoflarından itibaren bir “düşünme aktivitesi” olarak kullanılagelmiş olan bu kelime esas olarak bilgiye ulaşmada ustaca yol izleme şeklinde tanımlanabilir(1). Alman felsefesinin idealizmi, İngiliz felsefesinin empirizmi(deneycilik), Fransızların romantizmi, Amerikanların pragmatizmi(faydacılık) gibi birbirinden kökten farklı yaklaşımlar “felsefeye zarar vermek” olarak yorumlanmamıştır. Birçok düşünce akımının öncüsü olan filozofların birbiri ile çelişen ve ayrı kabulleri bünyesinde barındıran şiarları, öne sürdükleri fikirler, getirdikleri açılımlar ve düşünme şekilleri felsefe tarihine kattığı renk ile yad edilir. Felsefe düşünmenin okuludur. Bu yüzden düşünmenin nesnesi olan her alan felsefenin dahilinde olmak zorundadır. Doğru ve yanlış, iyi ve kötü her fikir, kanaat, görüş, iddia felsefe havuzu içinde yerini alan ve onu zenginleştiren birer sermayedir.

Felsefenin doğasından gelen sormak ve düşünmek fiiliyatlarına rağmen “din ve felsefe ilişkisi” konusunda dinin felsefeyi gerileteceği, felsefenin zamanla İslamileştiriliyor oluşu, felsefe ve dinin uzlaşamayacağı, felsefenin seküler ve laik olması gerektiği yönünde “felsefe muhtırası veren” felsefeciler(!) bulunmaktadır(2). Din kavramının ne olduğunun izahını yapma hakkımızı mahfuz tutup, bu tür yaklaşımların bir tenkidini yapalım. Din, mensupları için doğru, dinsizler için de yanlış bir fikriyat olarak kabul edildiğinde iki durumda da üzerine konuşulabilecek bir malzemeyi bünyesinde barındırmaktadır. Din felsefesi, dinin üzerine düşünmek, dinin gerçekliği, anlaşılması, yorumlanması, muhakeme ve mütalaasının yapılmasıdır. Herhangi bir felsefi akımın felsefeyi daraltması, ona bir kısır yön vermesi mümkün değilken, bu din için de geçerlidir. Din, pek çok felsefi görüşün içinde bir felsefi görüştür ve tam bu yüzden “hiçbir görüş felsefeyi daraltmaz” fikrindeyiz. Çünkü doğru veya yanlış olsun, toplumun büyük kesiminin hayatının içinde olan bir olgu, mevcudiyet ve tesiri yüksek olan bir kuvvetin değerlendirilmesi, söz konusu yapılması, anlaşılmaya ve ifade edilmeye çalışılması kadar normal bir şey; din kadar felsefeye malzeme verecek büyük genişlikte sosyal, kültürel alan yoktur desek yerindedir.

Bilim ve Gelecek dergisinin Kasım 2012 sayısında Hasan Aydın da Felsefe bölümlerinin İlahiyata dönüştürülmesi korkusuna işaret ederek Türkiye’de yavaş yavaş felsefenin dinselleştirilmesinden dem vurmuştur(2). Halbuki meselenin siyasi ve ideolojik boyutu bir tarafa, teorik bazda bakıldığında felsefi düşünce olarak dinin konu seçilmesi, İslam konularının felsefi incelemelerinin yapılması felsefenin pozisyonunu değiştiren bir faaliyet olamaz. Burada İslam felsefi aktivitenin öznesi değil, nesnesi konumundadır. Hasan Aydın’ın felsefede “din dogmatizmi”nin usul olarak sormayı durduracağına ve felsefi etkinliğe zarar vereceğine dair korkuları da kanaatimizce tamamen “din-dogma eşitlemesi” telakkisi(algısı) sebebiyledir. Burada da “din” kavramını sorgulamak ve dogmatizm ile ilişkisini ortaya koymak icap etmektedir. Bizce problemin kalbinde “dogmatik din algısı” yatmaktadır.

Din ve bilhassa İslam, çoğu zaman dünya dinlerinin genel şeklinin de etkisiyle “dogma temelli” vasıflandırılmaktadır. Dogma kelimesi Antik Yunanca’da “körü körüne inanılan öğreti” anlamına gelmektedir, Fransızca’ya “dogme” olarak geçmiş oradan da Türk metinlerine girmiş ve kullanılmıştır(3). Yani dogma, bir inanç(pistis), tahmin(eikasia) veya genel olarak bir sanı(doxa) anlamında kullanılır(1). Dogma bir zandır. Sadece güvenerek, bilgi olarak kesinleşmemiş, inanılan ve ispat gerektirmeyen öğreti veya iddialar olarak da tanımlanabilmektedir. Hristiyanlık’ta da, İslam’da da gelenekçi ve geleneği eleştirerek dinin ilk yıllarındaki orijinalliğini savunan gruplar vardır. Hristiyanlıkta geleneği Katolik Kilisesi, Reform hareketini de Kalvinist ve Protestanlar temsil eder(4). İslam’da da mezhepler ile Mutezile gibi “rasyonalist” gruplar olabilmiştir. Bu gibi tarihi gerçekler ışığında sorulacak ilk sual, “dogma” mefhumu dine nispet edilirken bunun “hangi dine yapıldığı” sorusudur. İslam söz konusu ise bunun her mensubu için ittifakla kabul edilmiş kitabı Kuran’a izafen ve ithafen söylenmesi icap eder. Çünkü tüm zıt fikirler bir yana İslamî kaynaklar arasında tartışmasız kabul edilmiş tek kaynak Kuran’dır.

Kuran ayetlerine bakıldığında kendisinin bir “zikir” olduğunu söylemektedir(Zuhruf, 44; Abese, 11). Zikir kelimesi de “öğüt, hatırlanan şey, düşünce” anlamına gelir. Kuran sürekli düşünmeyi vurgular(Nahl, 17; Nisa, 82; Bakara, 164; Enam, 126). Bununla birlikte “bilen ile bilmeyenin bir olmayacağını” söyler(Zümer, 9). Kuranda “ya ulül elbab” şeklindeki akıl sahiplerine seslenişin olduğu ayetler de akla verdiği önemi ve akıllı insanları muhatap aldığını göstermektedir(Ali imran, 7; İbrahim, 52; Zümer, 18; Rad, 19). En güzel bilgiyi isteyenleri ve sadece en iyisine tabi olanları övmüş(Zümer, 18) ve okumayı emrederek, kalem figürünü ön plana alıp ilmi teşvik etmiştir(Alak, 1-5). “En güzel” kelimesi olarak “ahseneh” vasfı bilgi açısından “en doğru bilgi” manası verir. Yani Kuran en doğru bilgiye tabi olanları övmüş ve bunlara akıl sahipleri demiştir. Ayrıca aklını kullanmayan insanlar üzerine pislik yağdıracağını ifade ederek(Yunus, 100) akla verdiği önemi pekiştirir. Ayrıca “ya’kilun” kelimesi ile tam olarak “akıl” kelimesini kullanarak, bunun insanın temizlenmesi için olmazsa olmaz olduğunu söylemiş olur. Akılsızlığı “pislik yağdırma sebebi” olarak görür. Dogmatizmin şartı olan “zan ile düşünme” kriteri Kuran’ın düşüncenin makbuliyet tanımında yoktur. Çünkü Kuran tam olarak “zan” kelimesini kullanarak “zannın hakikat namına bir şey ifade etmediğini” serdetmiştir(Yunus, 36). Bu da İslam dininin zan üzere değil, sorgulama, diyalektik ve şüpheci bir tavır aldığını düşündürür. Çünkü Kuran’da pek çok ayette verilen emir ve hükümlerde “ispata davet, meydan okuma, araştırmaya teşvik ve iddiada bulunma(Nisa, 82; Yasin, 71)” tavırlarını görmekteyiz. Bazı argümanlar ileri sürerek kendisini temellendirmeye çalışması(Nur, 43-44; Enbiya, 22) Kuran’ın müslümanlardan beklentisinin bir dogmaya tabiiyet olmadığını ve bir mantık temelinin olduğunu göstermektedir.

Kuran ve İslam’ın dogmatizm temelli olmasına işaret edenlerin kullandıkları temel argüman “imancılık(fideizm)” kavramıdır. Fideizm akıl ile iman kavramlarının birbirine uyuşmadığını öngörmektedir. Temel olarak da dinsiz kampın dinleri algılama şekilleri bu bakışa dayanmaktadır. Dinin kanıtlanabilirliği, rasyonalite ile ilişkisi fideizm tarafından reddedilmekte ve Pozitif Ateizmin dinin argümanlarına rasyonel eleştiriler getirmesine “imanın psikolojik bir kavram olduğu”nu söyleyerek karşı çıkmaktadır(5). Öte yandan akıl ve iman arasında Skolastik felsefenin en büyük ismi Thomas Aquinas’ın görüşüne göre bir uyum vardır ve o “inanmak için bilmek” şiarını edinmiştir. Ancak Immanuel Kant gibi tamamen imanı aklın sınırları içinde tasavvur etmeyip, bazı dini değerlerin ispata muhatap olmadığını ifade etmiştir. Fideizmin en büyük iki ismi Soren Kierkegaard ve Blaise Pascal’dır. Öte yandan bu filozoflar Hristiyan teolojisiyle düşünmüşlerdir, İslam kültürlerinde akıl ve iman arasında bir düşmanlık olduğunu söyleyen sesler gelenekselciler dışında pek yoktur(6). Ayrıca Kuran’da “iman” kelimesi geçmekte ve bu kelime Arapça’da “emanet, emniyet, emin, temin” kelimeleriyle aynı kökten gelmektedir. “Emin olmak” ile “inanmak” aynı anlama gelmeyeceği için, sanı(doxa) ile kesin bilgi(episteme) arasındaki ayrım yapılmalıdır. Dinin dogmatik olarak telakki olunmasının başlıca sebeplerinden birisi de “iman” kelimesinin “zan” olarak tahmin, inanma manasında takdim edilmesi ve Kuran meallerinde de böyle tercüme edilmesidir. “İman” kelimesinin muhtevası ve asıl manası hem etimolojik(dilbilim) açıdan hem de Kuran zihniyle anlaşılmalıdır. Ayetlere göre aklın İslam’daki önemi büyüktür.

Dogmatizm ile Kuran arasındaki bu kalın duvarları inşa eden ayetlere rağmen, gelenekselcilik mensupları aklı dışlamış ve nakli ön plana almıştır. Ancak buna rağmen nakil dinini İslam diye tanıtmak meşru ve makul olamaz. İslam’ın sözü Kuran olduğuna göre, temellendirmenin en sağlam ve güvenilir kaynağı da Kuran’dır. Bu sebeple İslam adına konuşurken Kuran’ın ahkamının ötesinde veya karşısında herhangi bir kaynağı kaale almaya gerek yoktur. Kuran’a uygun düşen bilgilerin İslam ile ilişkisinin olabileceği, ters olanların ise İslam’ın da tersi olduğunun ortaya çıkacağı göz önünde bulundurulmalıdır. Bu açıdan Dogma-Din-Felsefe ilişkisinin İslam açısından tekrar kurulması veya düzeltilmesi lazımdır. Netice itibariyle Kuran sorgulanmalı ve kritik edilmelidir. Kavramlarının incelenip irdelenmesi ve akıl yürütmelerle düşünülmesi felsefenin işidir. Bu açıdan “laik felsefe” sadece felsefenin bir bakışı olabilir. Hasan Aydın’ın laik felsefesini “pür felsefe” diye takdim etmesi kendi görüşüdür. Felsefede karşıt fikirler beraberce bulunur ve birbirini eleştirebilir. Dinin felsefeye zarar vereceği fikri, felsefenin konusuna nüfuzuyla değil, felsefenin usulüne nüfuzu ile mümkün iken bu şekilde yapılan felsefeye de felsefe denmeyeceği bedahet iken, böyle bir “toplumsal islamileşme uyarısı”nı anlamak fikrimizce iyi niyetli düşünmemekle mümkündür.

Kaynaklar:

1. Serdar Uslu, İlkçağ Felsefesi, Anadolu Üniversitesi Yayınları 2012.

2. Bilim ve Gelecek Dergisi, Kasım 2012 sayısı.

3. Sevan Nişanyan, Çağdaş Türkçenin Etimolojik Sözlüğü.

4. Yakup Tahincioğlu, Süryaniler, Butik Yayıncılık, 2011.

5. Adnan Aslan, İslam Araştırmaları Dergisi, Analitik Pozitif Ateizmin Bir Eleştisi, Sayı: 7, 2002.

6. Osman Murat Deniz, Akıl-İman İlişkisi Açısından Fideizm, Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi 2009.

7. Kuran-ı Kerim.